เรื่องราวความเป็นมาของ ‘ศิลปะขอม’ ที่มีมาตั้งแต่ประวัติศาสตร์โบราณ

Wisanu Anantasin Phatamnapa

‘ขอม’ สำหรับชื่อนี้มีที่มาจากหลากหลายความเชื่อ หากแต่เรื่องเล่าขานได้รับการอ้างอิงมากที่สุด ก็คือ ชื่อที่ใช้เรียกกลุ่มคนกลุ่มหนึ่ง โดยเป็นชื่อเรียกทางวัฒนธรรม หากแต่ไม่ใช้เรียกชนชาติ ถึงแม้ว่าชาวไทยหรือชาวต่างชาติจากนานาประเทศทั่วไป จะเข้าใจว่า ‘ขอม’ คือ กัมพูชาในปัจจุบัน หากแต่ความจริงแล้วกัมพูชาเป็นเพียงส่วนหนึ่งของขอมเท่านั้น

ขอม – เขมร ประวัติศาสตร์โบราณที่ควรรู้

คำว่า ‘ขอม’ ได้รับการสันนิษฐานคาดการณ์มาว่า มาจากคำว่า ‘เขมร’ และ ‘กรอม’ ลองพูดเร็วๆ ก็จะเพี้ยนกลายเป็น ‘ขอม’ นั่นเอง โดยอาณาจักรขอมในอดีตเมื่ออ้างอิงจาก หลักฐานทางประวัติศาสตร์สามารถพบได้ว่า ครอบคลุมอาณาเขตส่วนใหญ่ของประเทศกัมพูชา และบางส่วนในประเทศลาวและประเทศไทย

สำหรับประวัติศาสตร์ของขอม มีจุดกำเนิดมาตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ 6 โดยอายธรรมของขอม สามารถแบ่งออกเป็นยุคได้ 3 ยุค ได้แก่…

  • ยุคก่อนเมืองพระนคร พ.ศ. 11-15
  • ยุคเมืองพระนคร พ.ศ. 15-18
  • ยุคหลังเมืองพระนคร พ.ศ.19 ลากยาวจวบไปจนสิ้นอาณาจักรขอม

จากประวัติศาสตร์อันยาวนานนี้เอง ทำให้ขอมบังเกิดศิลปะ รวมทั้งวัฒนธรรมอันเป็นเอกลักษณ์ของตนเอง ตามแต่ละยุคสมัย เช่น ปราสาทนครวัด – นครธม , ปราสาทบันทายศรี ซึ่งในปัจจุบันอยู่ ณ เมืองเสียมราฐ ประเทศกัมพูชา

ศิลปะขอมในสถาปัตยกรรมไทย

จากประวัติศาสตร์อันยาวนานของขอม ก่อให้เกิดการพัฒนางานศิลปกรรม อันเป็นเอกลักษณ์เป็นของตัวเอง หลังจากสร้างเอกลักษณ์ที่เป็นปึกแผ่นได้แล้ว ก็ยังแผ่กระจายอิทธิพลนั้น ไปในอาณาจักรใกล้เคียง แน่นอนว่าได้แพร่เข้ามาอาณาจักรสยามด้วย

อารยธรรมขอม เดินทางเข้ามาสู่ประเทศไทย ในช่วงพุทธศตวรรษ 12 ซึ่งตรงกับยุคทวารวดีของประเทศไทย โดยเข้ามาทางภาคอีสานเป็นแห่งแรก โดยเป็นการเข้ามาผ่านทางศาสนา ไม่ว่าจะเป็นทั้งศาสนาฮินดู หรือ ศาสนาพุทธมหายาน

หลังจากยุคทวารวดีจบไป ก็ยังต่อเข้ามาในอีกระลอกในสมัยสุโขทัย, อยุธยา จวบจนมาถึงรัตนโกสินทร์ โดยเป็นการนำมาผสมผสาน ให้เข้ากับศิลปะท้องถิ่นนั้นๆ โดยเฉพาะสถาปัตยกรรมที่เห็นได้อย่างเด่นชัดที่สุด โดยส่วนใหญ่แล้วจะเป็นสถาปัตยกรรมที่ตั้งอยู่ภายในวัด ยกตัวอย่างวัด ที่ได้รับอิทธิพลจากศิลปะขอมในประเทศไทย เช่น…

พระปรางค์

ได้รับอิทธิพลโดยตรงจากขอม โดยการสร้างพระปรางค์มาจากความเชื่อของศาสนาฮินดู แต่เดิมเคยใช้ประดิษฐานเทวรูป หรือ ศิวลึงค์ในศาสนาฮินดู แต่เมื่อเปลี่ยนมาเป็นศาสนสถานของศาสนาพุทธ จึงเปลี่ยนมาใช้เป็นที่ประดิษฐานพระพุทธรูปหรือพระบรมสารีริกธาตุแทน

พระระเบียง

ก็ได้รับอิทธิพลมาจากขอมเช่นเดียวกัน นิยมสร้างล้อมรอบเทวสถาน ในลักษณะเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า โดยการสร้างระเบียงในวัดต่างๆ ล้วนเกิดขึ้น มาตั้งแต่สมัยกรุงสุโขทัย จนกกระทั่งได้รับสืบทอดมายังสมัยกรุงศรีอยุธยาและกรุงรัตนโกสินทร์